18 juni 2026

Ruimtelijke sturing in Nederland in kaart gebracht met uitgebreide tijdlijn

Leestijd: 3 minuten

Bekijk de tijdlijn ‘Decentralisatie en privatisering: ruimtelijke ontwikkeling in relatie tot sturing’. Met deze visualisatie geven het Architectuur Instituut Rotterdam (AIR) en Dérive, in het kader van de Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp (ARO), inzicht in de huidige uitvoeringspraktijk.

Klik hier om de tijdlijn op volledige grootte te bekijken.

We denken vaak dat er top-down vanuit Den Haag grootse en meeslepende ruimtelijke politiek bedreven kan worden: tien nieuwe steden, het kan wel! Maar het ruimtelijke domein is de afgelopen decennia zowel gedecentraliseerd als geprivatiseerd. De woorden kunnen groots en meeslepend zijn, maar de ruimtelijke sturing blijkt zeer beperkt in de uitvoering. Lokale architectuurcentra kennen die lokale situaties. Ze hebben zowel zicht op de opgave als op de uitvoering.

In het onderste deel van de tijdlijn kun je terugvinden welk beleid en gebeurtenissen hebben geleid tot een vergaande decentralisering van ruimtelijk beleid en hoe dit gelijktijdig opging met privatisering van woningcorporaties en een toename van private spelers in het ruimtelijke domein.

In de daarboven afgebeelde diagrammen is verbeeld hoe de ruimtelijke sturing zich de afgelopen decennia heeft ontwikkeld van keten naar netwerk.

Tot en met de jaren ’80 was Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening centraal georganiseerd. In Den Haag werden plannen gemaakt die vervolgens via Provincie en gemeentes richting uitvoering werden gebracht door een speelveld van voornamelijk partijen met een publiek belang: corporaties en de gemeentes zelf met hun woning- en grondbedrijven.

Met de bewuste privatisering vanaf de jaren ’90 en later ook de decentralisering, is het speelveld volledig veranderd. De ruimtelijke opgave komt niet langer tot stand vanuit de keten, maar vanuit een netwerkmodel waarin de gemeente een centrale positie inneemt. Sinds de VINEX is er vanuit het Rijk gestuurd op meer marktwerking en minder financiering vanuit het Rijk. De keten had geen functie meer en gemeentes werden op die manier van het ene op het andere moment centraal gezet in de uitvoering en voor financiering mede afhankelijk gemaakt van marktpartijen.

In de bijbehorende essays wordt iets dieper ingegaan op wat je in de tijdlijn kan zien. In het eerste essay wordt een beeld geschetst over hoe de sturing op de ruimtelijke ontwikkeling van ons land de afgelopen decennia is veranderd. In het tweede essay wordt aan de hand van de tijdlijn en de diagrammen de positie van ontwerp en ontwerpend onderzoek geschetst en de rol die maatschappelijke dialoog daarin kan hebben.