Studio ACTE bouwde een ‘materialenwerf’ van zeil, bouwafval en aanlegpalen: ‘We moeten naar een architectuur van overblijfselen’

Oscar Vaessen Leestijd: 5 minuten

Voor de Architectuur Maand – thema: circulariteit – ontwierp Studio ACTE een ‘materialenwerf’: een gebouw waar uit sloop ‘geoogst’ bouwmaterieel kan worden opgeslagen om later hergebruikt te worden. “We zijn hergebruiken verleerd”, zegt partner Estelle Barriol in gesprek met Oscar Vaessen.

De tijdelijke constructie zal de hele maand in het Keilekwartier als Test Site functioneren om de transitie naar een circulaire bouwindustrie te verbeelden. Dit proces vergt volgens Barriol verandering in de hele sector.

Studio ACTE werd zes jaar geleden door haar opgericht in Rotterdam na een opleiding in Frankrijk. Na een periode bij Atelier Kempe Thill en ZUS richtte ze haar eigen bureau op, waarmee ze zich naast architectuur richt op meubelontwerp, tentoonstellingen en onderzoek. In 2022 sloot architect Fanny Bordes zich aan als associate, en sindsdien is het bureau gevestigd in zowel Rotterdam als Toulouse. Een kernthema van het werk van Studio ACTE vormt de zoektocht naar een circulaire architectuur, waarbij bouwmaterialen hergebruikt worden in plaats van geproduceerd, wat veel energie en dus vervuiling kost.

“Hergebruik is niets nieuws. Maar we zijn het verleerd: we gooien materialen weg en kopen weer nieuwe”, legt Barriol uit in haar kleine kantoor vol houten maquettes in het Schieblock. Nog niet zo lang geleden bestonden vuilnisbakken en afval helemaal niet. Tot het einde van de 19e eeuw waren verzamelen, hergebruiken en transformeren onderdeel van ons dagelijks leven. Een essentiële rol hierin speelde de voddenraper, wiens beroep het was om onder meer vodden, botten en metalen te verzamelen en te sorteren. Deze werden vervolgens opnieuw gebruikt. Met de uitvinding van houtvezels en de eerste kunststoffen werd hergebruik minder aantrekkelijk, en verdween de voddenraper uit het straatbeeld.

“We moeten de gebouwde omgeving heroverwegen als een opslagplaats van materialen”

Ruim een eeuw later heeft de verregaande modernisering en industrialisatie ons in een nietsontziende ecologische crisis gestort. Rotterdam heeft zichzelf de ambitie gesteld om in 2050 volledig circulair te zijn, met onder andere een klimaatneutrale bouwsector. Hiermee staat ook de architectuursector voor de ingrijpende opgave zichzelf opnieuw uit te vinden.

Terwijl veel architecten bezig zijn met biobased bouwen, met ‘nieuwe’ materialen als hout, pleit Studio ACTE vooral voor het verzamelen, waarderen en hergebruiken van materialen uit gesloopte gebouwen. De architect kan een voorbeeld nemen aan het figuur van de voddenraper, stelt het bureau in haar ‘Manifest voor een architectuur van overblijfselen’: “We moeten de gebouwde omgeving heroverwegen als een opslagplaats van materialen.”

Guyaans hardhout

Een belangrijke voorwaarde voor het hergebruik van materialen is kennis over hun geschiedenis, stelt Barriol. Tijdens een bezoek aan een Rotterdamse schroothandelaar stuitten zij en haar collega op een voorraad tropisch hout uit de voormalige Guyana’s, waaronder ook Suriname viel. Geplunderde grondstoffen, die tijdens de koloniale periode naar Nederland waren gekomen en eeuwenlang voor aanlegpalen in de Rotterdamse haven zijn gebruikt. Het is hout van uitzonderlijke kwaliteit, waaruit een grote hoeveelheid kades en haveninfrastructuur is opgebouwd. Die worden nu geleidelijk vervangen, waarmee het hout beschikbaar komt voor hergebruik.

“Maar hoe kun je geplunderd hout in je ontwerp verwerken?”

Het bureau vindt dat de oorsprong van zulke materialen een betekenisvolle plek moet krijgen in het ontwerp. Maar hoe pak je dat aan? Een eenduidig antwoord op deze vraag is moeilijk, bleek uit het onderzoek hierover dat het bureau hielp uitvoeren. “Maar wat zeker is, is dat we ze moeten hergebruiken. Ze dragen te veel geschiedenis met zich mee om ze weg te gooien.”

Één optie voor architecten, stelt Barriol, is om zulke symbolen van onderdrukking niet alleen als stille getuigen ‘mee te dragen’ in ontwerpen, maar ook de bijbehorende verhalen te vertellen. Over het Guyaanse hout maakte het bureau met Paul Swagerman een korte film voor een installatie in Het Nieuwe Instituut, die in 2025 te zien was. De film gaat in op de culturele betekenis die bossen en hout voor gemeenschappen in Guyana en Suriname hebben, en hoe het materiaal door roof en industrieel gebruik is losgezongen van deze context.

Ook voor het project tijdens de Architectuurmaand wordt aan een film gewerkt, waarvan bij de openingslezing op 3 juni een korte versie vertoond zal worden. “Met films kunnen we beelden en verhalen delen: wat gebruiken we hier, waar komt het vandaan, wat was het vroeger, wie werkt ermee? We doen tegenwoordig hetzelfde met ruwe grondstoffen: we documenteren de processen en infrastructuren erachter.”

Meer lezen?

Lees het volledige artikel gratis op Vers Beton.

AIR x Vers Beton

AIR maakt het mogelijk dat Vers Beton jaarlijks tien onafhankelijke artikelen kan publiceren over architectuur en stedelijke ontwikkeling rond verschillende thematieken, met stadsverhalen of concrete aanbevelingen. Deze artikelen zijn gratis te lezen op Vers Beton, ook zonder abonnement.

De Test Site Materialenwerf is vanaf woensdag 3 juni openbaar toegankelijk. De hele maand juni zijn er programma’s in de stad: zie hier de agenda.