11 juli 2025
Ondergrond Inzicht: Tarwewijk ondersteboven
Leestijd: 4 minuten
De stad groeit. Met elke woning, stoeptegel, laadpaal en boom die wordt toegevoegd, groeit ook de druk op de ruimte zowel boven- als ondergronds. Tijdens de werksessie Ondergrond Inzicht: Tarwewijk Ondersteboven, georganiseerd op woensdag 4 juni 2025 in het festivalhart van de Rotterdam Architectuur Maand, werd zichtbaar hoe urgent en gelaagd die opgave is. Niet alleen fysiek en technisch, maar ook bestuurlijk en sociaal.
Centraal stond een ontwerp- en communicatietool in ontwikkeling, die door OBSCURA en El Kantoor wordt gebouwd in samenwerking met de gemeente Rotterdam (Stadsbeheer) en AIR. Door onder- en bovengrondse opgaven in samenhang te bekijken, helpt de tool om ruimtelijke keuzes beter af te stemmen.
Tarwewijk als testgebied
Met een aantal testmaquettes op tafel werd ingezoomd op de Tarwewijk: een vooroorlogse wijk in Rotterdam-Zuid waar de ruimte krap is en opgaven zich opstapelen. Wat in de praktijk vaak langs elkaar heen beweegt, kwam in deze sessie bij elkaar: ontwerpers, beheerders, technisch specialisten en bewoners deelden hun blik op dezelfde plek. Juist in die overlap werd zichtbaar waar het schuurt en waar nog winst te behalen valt.
In de wijk is de ambitie voor vergroening groot, maar de beschikbare ruimte beperkt. De ondergrond is complex en op veel plekken letterlijk vol. Tegelijkertijd is er nog te weinig inzicht in hoe die ondergrond precies in elkaar zit. Het ontbreekt niet alleen aan technische gegevens, zoals actuele, volledige bodemdata, maar ook aan duidelijkheid over organisatie. Wie is waarvoor verantwoordelijk? En wie maakt wanneer welke keuzes?
Waarnemen wat ontbreekt
Het gesprek maakte al snel duidelijk hoe belangrijk onderlinge afstemming is. Tussen ontwerp en beheer, tussen gemeente en netbeheerders, en vooral ook met bewoners. Want hoewel veel technische data aanwezig is, kunnen dagelijkse ervaringen uit de wijk minstens zo veelzeggend zijn. Die ervaringen waren voorafgaand aan de sessie opgehaald bij bewoners, opgeschreven op kaartjes en tijdens de bijeenkomst op de maquettes geplaatst met kaarthouders. Een stroomuitval, een parkeervak dat steeds onder water staat, of een fundering die begint te verzakken: het zijn signalen die niet altijd terug te vinden zijn in de data, maar essentieel zijn voor het volledig begrijpen van de opgave.
Ook de behoefte aan meer transparantie kwam duidelijk naar voren. Zo vertelde een bewoner dat hij vaak niet weet waarom bepaalde keuzes worden gemaakt, of wat de achtergrond is van terugkerende problemen. Wat speelt er precies? Wat is er wel of niet mogelijk? Niet om elk technisch detail te verklaren, maar om mensen serieus te betrekken bij wat er gebeurt. Misschien helpt dat ook om samen scherper te krijgen waar het gesprek eigenlijk over zou moeten gaan. Want hebben we het eigenlijk wel over dezelfde opgave?
Het gesprek was open, soms scherp, maar vooral constructief. De groep vroeg zich af of bestaande regels en gewoontes rondom ondergrondse infrastructuur nog wel passen bij de opgaven van vandaag. Moet alles nog wel netjes onder de grond? Of vraagt de huidige druk om een andere manier van denken, met meer ruimte voor groen, water en een gezonde bodem? Ideeën varieerden van flexibel parkeren tot kabels langs gevels, een ‘pergola van buizen’ of het toelaten van water op straat in de vorm van een gracht.
Elke ingreep begint met inzicht
De sessie bood geen kant-en-klare oplossing op de ‘bodemcongestie’, maar hielp wel om scherp te krijgen waar de knelpunten liggen. Door de ondergrond zichtbaar te maken, ontstond ruimte voor een gesprek waarin ontwerp, beheer, beleid en dagelijks gebruik samenkwamen. Niet om direct tot snelle oplossingen te komen, maar om te verkennen waar informatie ontbreekt, belangen elkaar raken en nog afstemming nodig is.
Daarbij werd ook snel duidelijk wie er nog ontbraken. Een vervolgsessie met bredere betrokkenheid zoals woningcorporaties, netbeheerders en het waterschap is niet alleen wenselijk, maar ook noodzakelijk. Veel frictie ontstaat juist op het snijvlak van hun verantwoordelijkheden. Daarnaast verdienen bewoners een vaste plek aan tafel: zij merken vaak als eersten waar het wringt, en brengen kennis in die nergens anders te vinden is. Wat deze ochtend vooral onderstreepte: elke ruimtelijke ingreep begint met inzicht. En luisteren is daarbij minstens zo belangrijk als ontwerpen.